بررسی عصب‌روان‌شناختی تجربه دینی

بررسی عصب‌روان‌شناختی تجربه دینی نویسنده: جواد حاتمی رشته تحصیلی: روانشناسی سال دفاع: 1382 استاد راهنما: دکتر رضا کرمی نوری استادان مشاور: دکتر مریم نوروزیان، دکتر سید رسول کاظم زاده طباطبایی چکیده این مطالعه به بررسی قرینه‌های عصب‌شناختی تجربه دینی با به‌کارگیری روش تصویرسازی مغزی SPECT پرداخت. در این زمینه، دو دیدگاه عمده مطرح است: دیدگاه نخست، تجربه مذهبی را رویدادی پیش‌مفهومی و عاطفی می‌داند که با فعالیت سیستم لیمبیک مرتبط است. دیدگاه دوم، تجربه دینی را فرایندی شناختی تلقی می‌کند که شامل فعالیت مدار فرانتال-پریتال می‌باشد؛ مدارهایی همچون دورسولترال پری‌فرانتال، دورسومدیال فرانتال و مدیال پریتال. فرض تحقیق بر این بود که دو مسیر عصبی مختلف در تولید تجربه دینی نقش دارند که در افراد مختلف بسته به نحوه دست‌یابی به تجربه مذهبی، یکی از این مسیرها فعال می‌شود. آزمودنی‌ها در سه گروه پنج‌نفره سالم انتخاب شدند: گروه نخست: مذهبی‌های حافظ قرآن با تخصص مذهبی و تجربه تأمل‌محور؛ گروه دوم: مذهبی‌های آیین‌محور تجربه‌کننده از طریق مشارکت در مراسم آیینی جمعی؛ گروه سوم: گروه کنترل. تمامی شرکت‌کنندگان در دو وضعیت استراحت و گوش دادن و زمزمه دعا مورد بررسی قرار گرفتند و تغییر جریان خون منطقه‌ای مغز ثبت شد. نتایج نشان داد که در گروه آیین‌محور، تجربه دینی با افزایش معنی‌دار جریان خون در نواحی آمیگدال دوطرف، اربیتوفرانتال راست و دورسومدیال فرانتال راست همراه بود. در مقایسه مدار فرانتال-پریتال و سیستم لیمبیک، فعالیت بیشتر سیستم لیمبیک در نیمکره راست بر مدار فرانتال-پریتال چیره بود که با فرضیه پژوهش منطبق است. اما در گروه حافظ قرآن و گروه کنترل، افزایش جریان خون کاهش یافته بود که برخلاف پیش‌بینی بود و نشان‌دهنده تفاوت الگوهای فعالیت مغزی در این گروه‌ها نسبت به گروه آیین‌محور است. همچنین، بررسی برتری نیم‌کره‌ها نشان داد که به جز ناحیه آمیگدال، تجربه مذهبی در سایر مناطق مغزی تغییر قابل توجهی ایجاد نکرده است.